.png "obrazek nr 3")
Wydarzenia
JUBILEUSZ CENTRUM BADAŃ KITABISTYCZNYCH
Właśnie minęło 10 lat od utworzenia na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu Centrum Badań Kitabistycznych (dalej: CBK), kierowanego przez profesor Joannę Kulwicką-Kamińską. Jest to zatem dobra okazja do podsumowań.
Powstanie jednostki było naturalną konsekwencją prowadzonych na UMK wieloletnich badań nad literaturą rękopiśmienną Tatarów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego (współcześnie Polski, Litwy, Białorusi i części Ukrainy; dalej WKL). Zapoczątkował je w Polsce w latach 80. XX wieku profesor Czesław Łapicz, kontynuator pracy wileńskiego uczonego Antona Antonowicza. Łapicz opublikował wówczas pionierskie prace kitabistyczne, a przedmiotem jego analiz był m.in. XVIII-wieczny kitab Milkamanowicza.
Badania tego wybitnego slawisty kontynuują profesor Joanna Kulwicka-Kamińska i doktor Iwona Radziszewska. Ostatnio do uniwersyteckiego zespołu badawczego dołączyła profesor Anna Cychnerska, która rozszerzyła badania nad rękopisami mniejszości muzułmańskich o Bałkany.
CBK jest jak dotąd pierwszą i jedyną jednostką profesjonalnie badającą tatarskie manuskrypty, w których języki i dialekty miejscowe (głównie polski, białoruski, ale i ukraiński) są zapisywane alfabetem arabskim, oraz koncentrującą się na ochronie dziedzictwa niematerialnego tatarskiej mniejszości etnicznej i religijnej.
Centrum dysponuje specjalistyczną aparaturą naukowo-badawczą, niezbędną do prowadzenia badań z zakresu kitabistyki. Ponadto ma w swoich zasobach bogaty księgozbiór historycznej i współczesnej literatury kitabistycznej oraz unikatowe zabytki rękopiśmienne Tatarów byłego WKL. Do zadań jednostki należą zatem: inicjowanie, prowadzenie i koordynowanie interdyscyplinarnych i międzynarodowych działań o charakterze naukowo-badawczym, dokumentacyjnym, edytorskim oraz popularyzatorskim z zakresu kitabistyki.
Pracownicy Centrum zrealizowali kilka międzynarodowych, interdyscyplinarnych projektów, a rezultatem jednego z nich było wydanie pierwszego na świecie przekładu Koranu na język słowiański, tj. tefsiru Tatarów WKL. Znajduje się ono m.in. w Cihannüma Salonu, jednej z głównych sal Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi w kompleksie prezydenckim Beştepe w Ankarze (Turcja). Jest to przestrzeń kojarzona z tzw. Dünya Kütüphanesi, czyli Biblioteką Świata, prezentującą/udostępniającą zbiory z wielu krajów i w wielu językach (w opisach instytucji i mediów: książki z ponad 100 państw, w ok. 134 językach).
W związku z krytyczną edycją tego znaczącego tekstu kultury pracownicy CBK są zapraszani z wykładami do naukowych ośrodków krajowych i zagranicznych, takich jak np. Università degli Studi di Napoli “L’Orientale” (Neapol, Włochy), Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (Berlin, Niemcy), Uniwersytet Wileński (Wilno, Litwa), Weltmuseum (Wiedeń, Austria) i innych, a sam zabytek stał się częścią zbiorów polskich i zagranicznych bibliotek i muzeów (m.in. Wiednia, Londynu, Wilna, Neapolu czy wspomnianej już Ankary). CBK nawiązało i rozwija współpracę międzynarodową z licznymi ośrodkami w kraju i zagranicą, zwłaszcza że poszerzyło zasięg swoich badań – jak już wspomniano – o Bałkany, ale i o Półwysep Iberyjski, w zakresie tekstów w językach miejscowych zapisywanych alfabetem arabskim, tzw. aljamiado.
W ciągu zaledwie kilkuletniej działalności pracownicy CBK wydali 14 monografii, kilkadziesiąt artykułów naukowych, dwa tematyczne tomy czasopisma „Litteraria Copernicana”, zorganizowali szesnaście międzynarodowych konferencji naukowych, wygłosili kilkanaście prelekcji popularyzujących tematykę tatarską oraz opracowali wystawy w Bibliotece Ossolineum i w Muzeum Historii Polski. Realizują nadto projekty z École Pratique des Hautes Études (Paryż, Francja) i University of Alicante (Hiszpania): Aljamiado Literature in Renaissance Europe. A Comparative Study oraz z Instytutem Języka Litewskiego i Uniwersytetem Wileńskim: Przekład filologiczny tefsiru z Olity.
Biorąc pod uwagę tylko ostatnie trzy lata (2022–2025) należy stwierdzić, że działalność pracowników CBK znacząco przyczyniła się do ochrony dziedzictwa kulturowego Tatarów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tym zakresie można wskazać następujące działania, prace badawcze i ich rezultaty: konferencje z udziałem Tatarów i skierowane do ich społeczności (X Międzynarodowy Kongres Azjatycki, Toruń, 16–25 maja 2023 r.: Pierwszy na świecie przekład Koranu na język słowiański. Tefsir Tatarów polskich; konferencja z okazji wydania pierwszego na świecie przekładu Koranu na język słowiański – tefsiru Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego z drugiej połowy XVI w. Dziedzictwo Orientu w historii i kulturze Polski, Pieniężno SVD, 29 września – 1 października 2023 r.: Tefsir Tatarów polskich z 2. połowy XVI w. jako świadectwo literatury aljamiado w Europie Środkowo-Wschodniej; międzynarodowa konferencja pn. Kitabistyka – metodologia badań i edycja źródeł. W 55. rocznicę publikacji monografii Antona Antonowicza i 85. rocznicę urodzin Valerija Czekmonasa, Uniwersytet Wileński, 5–6 października 2023 r.: Dziedzictwo kulturowe Tatarów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwszy przekład Koranu na język słowiański z XVI wieku); specjalistyczne ekspertyzy tatarskich zabytków rękopiśmiennych (Centrum Edukacji i Kultury Muzułmańskiej Tatarów Polskich w Kruszynianach: identyfikacja znaków wodnych); wydanie źródła i zarazem najważniejszego zabytku tatarskiej kultury (Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej, t. 1, Komentarz filologiczno-historyczny, red. nauk. Joanna Kulwicka-Kamińska, Czesław Łapicz, s. 614; t. 2, Faksymile, Joanna Kulwicka-Kamińska, Czesław Łapicz, s. 998; t. 3, Transliteracja, Joanna Kulwicka-Kamińska, Czesław Łapicz, s. 1037, Toruń, Wydawnictwo Naukowe UMK, 2022); podjęcie próby odtworzenia unikatowego etnolektu szlachty tatarskiej (Joanna Kulwicka-Kamińska, Leksyka północnokresowa w tefsirze Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zapożyczenia niesłowiańskie, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2024, s. 352); włączenie tatarskiego dziedzictwa kulturowego w szerszy kontekst kultury europejskiej (Nuria de Castilla, Anna Cychnerska, Joanna Kulwicka-Kamińska, Aljamiado literature in Renaissance Europe. Definitions, area, language, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, t. 30 (50), nr 1, 2023, s. 9–24).
Kolejnym ważnym, jeśli nie najważniejszym osiągnięciem jest jednak powołanie w 2025 roku w Paryżu Międzynarodowej Komisji Kitabistycznej, W skład komisji wchodzą naukowcy z siedmiu państw, badający wieloaspektowo dziedzictwo kulturowe mniejszości muzułmańskich w Europie (poza obszarem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego także Bałkany i Półwysep Iberyjski), tj. europejskie fenomeny aljamiado. Są to przedstawiciele Polski, Litwy, Ukrainy, Białorusi, Bośni i Hercegowiny oraz Serbii i Turcji. Akces zgłosili ponadto badacze z Macedonii, Francji i Hiszpanii. Przewodniczącą Komisji została profesor Joanna Kulwicka-Kamińska, a sekretarzem profesor Anna Cychnerska. Pierwsze posiedzenie komisji odbyło się w Sorbonne Université, w sierpniu 2025.
Wysoki poziom badań naukowych jednostki służy też jej młodej kadrze. Doktorantka Maria Woźniak została laureatką prestiżowego Stypendium Rządu Francuskiego. W ramach tego wyróżnienia odbyła staż naukowy w Centrum Rolanda Mousniera na Faculté des Lettres de Sorbonne Université w Paryżu i została włączona do zespołu badawczego „Anthropologie du Religieux”. Pobyt badawczy umożliwia jej realizację projektu naukowego poświęconego literaturze polemiczno-antyislamistycznej XVII wieku w Europie, który opracowuje pod kierunkiem profesor Joanny Kulwickiej-Kamińskiej.
tekst: Anastazja Białobłocka ◄
fot. Jadwiga Magryta-Łapicz ◄
Artykuł ukazał się w „Przeglądzie Tatarskim” nr 1 (69)/2026.
Powołano Komisję Badań Kitabistycznych przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów
W 2025 roku w Paryżu powołano Międzynarodową Komisję Badań Kitabistycznych (od ar. kitāb, ‘księga’), w skład której wchodzą naukowcy z siedmiu państw, badający wieloaspektowo dziedzictwo kulturowe mniejszości muzułmańskich w Europie, tj. europejskie fenomeny aljamiado. Są to reprezentanci wielu dyscyplin, zarówno slawiści, jak i orientaliści oraz romaniści. Przewodniczącą Komisji została prof. Joanna Kulwicka-Kamińska, a sekretarzem prof. Anna Cychnerska. Pierwsze posiedzenie odbyło się w Sorbonne Université, w sierpniu 2025.
Naukowe badania kitabistyczne prowadzone są od drugiej połowy XX wieku. Obejmują one piśmiennictwo, głównie religijne, Tatarów z obszaru dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli współczesnej Litwy, Białorusi oraz części Polski i Ukrainy. Specyfika rękopiśmiennych ksiąg muzułmańskich z tego regionu polega na tym, że języki i dialekty miejscowe (polski, białoruski, ukraiński), którymi się posługiwano, były zapisywane alfabetem arabskim, specjalnie dostosowanym do ich fonetyki. Z tego względu badania nad fenomenem tatarskich ksiąg wpisują się w szerszy nurt eksploracji naukowej w zakresie literatury aljamiado.
Z jednej strony są to badania nad dziedzictwem kulturowym Tatarów WKL, z drugiej – porównawcze analizy ich twórczości z arebiczną tradycją literacką muzułmańskich społeczności na Bałkanach, będącą pokłosiem ekspansji Osmanów w tym regionie (dzisiejsza Bośnia i Hercegowina, Albania, Serbia, Czarnogóra, Chorwacja, Macedonia, Bułgaria, Grecja). Komisja swoimi badaniami obejmuje też społeczność Morysków na Półwyspie Iberyjskim.
Obecnie w skład Komisji wchodzą przedstawiciele Polski, Litwy, Ukrainy, Białorusi, Bośni i Hercegowiny oraz Serbii i Turcji. Akces zgłosili badacze z Macedonii, Francji i Hiszpanii.
W „Przeglądzie Tatarskim” nr 3 (67)/2025 możemy przeczytać o gratulacjach dla prof. dr hab. Joanny Kulwickiej-Kamińskiej z okazji uhonorowania tytułem profesora nauk humanistycznych.
„Przegląd Tatarski” to czasopismo etnicznej mniejszości tatarskiej, prezentujące relacje z bieżących wydarzeń, materiały wspomnieniowe, a także materiały historyczno-naukowe. W czasopiśmie publikują badacze z ośrodków uniwersyteckich oraz członkowie społeczności tatarskiej.
Wydanie dostępne jest na stronie: https://bibliotekatatarska.pl/przeglad-tatarski/.
W dniu 3 marca br. na Wydziale Humanistycznym UMK uroczyście obchodzono 80-tą rocznicę urodzin zasłużonego dla Wydziału i całej Uczelni Profesora Czesława Łapicza
W spotkaniu zorganizowanym przez Instytut Językoznawstwa Wydziału Humanistycznego UMK, w tym kierowników i pracowników katedr Języków Słowiańskich, Bałkanistyki i Języka Polskiego, uczestniczyło kilkadziesiąt osób – uczniów, współpracowników, przyjaciół i kolegów Profesora. Wśród gości byli przedstawiciele Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Gdańskiego, Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego i Uniwersytetu Łódzkiego. Nadto napłynęły liczne życzenia z polskich i zagranicznych ośrodków naukowych oraz związków i społeczności Tatarów polskich.
W tracie spotkania przywołano funkcje, które Profesor pełnił w Uniwersytecie – dziekańskie i rektorskie oraz wymieniono szereg inicjatyw organizacyjnych, których był pomysłodawcą bądź głównym koordynatorem i realizatorem, jak: pierwsza promocja edukacyjna UMK, Toruński Festiwal Nauki i Sztuki, Gimnazjum i Liceum Akademickie, Klub Profesora, Letnia Szkoła Kultury i Języka Polskiego, Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, żeby wspomnieć tylko te najważniejsze…
Podkreślono też działania na rzecz mniejszości tatarskiej w Polsce i za granicą.
Dziękując za ogrom pracy, ale i pokłady zwykłej ludzkiej życzliwości, składamy serdeczne życzenia
AD MULTOS ANNOS!
Pracowniczka Centrum Badań Kitabistycznych UMK laureatką prestiżowego Stypendium Rządu Francuskiego “France Excellence”
Mgr Maria Woźniak, doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych, Teologicznych i Artystycznych UMK oraz studentka I roku romanistyki, została laureatką prestiżowego Stypendium Rządu Francuskiego. W ramach tego wyróżnienia odbędzie miesięczny staż naukowy w Centrum Rolanda Mousniera na Faculté des Lettres de Sorbonne Université w Paryżu.Pobyt badawczy umożliwi jej realizację projektu naukowego poświęconego literaturze polemiczno-antyislamistycznej XVII wieku w Europie. W trakcie pobytu mgr Woźniak będzie włączona do zespołu badawczego „Anthropologie du Religieux”, co pozwoli jej na współpracę z międzynarodowymi badaczami zajmującymi się podobną tematyką. W ramach swoich badań mgr Woźniak będzie korzystać z zasobów naukowych i infrastruktury jednego z najważniejszych ośrodków humanistycznych we Francji.
Mgr Maria Woźniak jest pracowniczką Centrum Badań Kitabistycznych UMK, a promotorką jej rozprawy doktorskiej jest dr hab. Joanna Kulwicka-Kamińska, prof. UMK, która wspiera jej badania nad historią idei i kulturą tekstu w Europie XVII wieku.
Serdecznie gratulujemy i życzymy dalszych sukcesów naukowych!
Promujemy wydanie książki Turkologia we wschodniej Europie i jej znaczenie dla mniejszości turkijskich. W 50. rocznicę śmierci prof. Ananiasza Zajączkowskiego i w 80. rocznicę śmierci Leona Kryczyńskiego w Muzeum Azji i Pacyfiku im. Andrzeja Wawrzyniaka w Warszawie, 12 listopada 2024.
W spotkaniu udział wzięli: Tomasz Szymański – Sekretarz Stanu w MSWiA, współprzewodniczący Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych, Ksenia Alhaug – wicedyrektor Departamentu Wyznań Religijnych oraz Mniejszości Narodowych i Etnicznych MSWIA, Sekretarz KWRiMNiE, Józef Zalewski – Dyrektor Muzeum Azji i Pacyfiku, Karolina Krzywicka – kustosz Muzeum Azji i Pacyfiku, Mariola Abkowicz – Przewodnicząca Zarządu Związku Karaimów Polskich, Joanna Kulwicka-Kamińska – Dyrektor CBK UMK
Promujemy wydanie tatarskiego Tefsiru na X Międzynarodowym Kongresie Azjatyckim, Toruń, 16-18 maja 2023 r.
Panel: Pierwszy na świecie przekład Koranu na język słowiański. Tefsir Tatarów polskich
https://kongresazja.pl/pl/
Po raz kolejny uczestniczymy w międzynarodowych warsztatach naukowych w ramach EuQu Project (ERC Synergy Grant) pn. ”Cataloguing Multilingual Manuscripts by the Examples of European Qurans and Tafsirs”. 26-27 kwietnia 2023 Naples – Italy, Università degli Studi di Napoli “L’Orientale”.
Plakat (4,26 MB)
Rok Historii i Kultury Tatarów Litewskich, 2021, Centrum Badań Kitabistycznych jest współorganizatorem obchodów 700-lecia osadnictwa Tatarów na Litwie.
Tatarzy jako nieodłączny elementLitwy w „Kurierze wileńskim”
XXII Letnia Akademia Wiedzy o Tatarach Polskich, 25-26 września 2020 r., audycja telewizyjna Program mniejszości etnicznej.
Prace paleograficzne, Tatar Community of Vilnius County, 26-28 września 2020 r., Wilno: prace nad Tefsirem z Olity, Warszawa: prace nad XIX-wiecznymi rękopisami.
Audycja radiowa: „Ja z tatarskich hrabiów pochodzę…”. O filomackim przekładzie Koranu: 10 września 2020 r., Program Drugi Polskiego Radia, link do audycji.
Wystawa „Złota epoka Jagiellonów”: 2020 – opracowanie modułu Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego, www.zlotaepoka.ossolineum.pl.
Projekt „Tefsir” wśród wiodących projektów europejskich
W dniach 16-18 października 2019 r. na Università degli Studi di Napoli “L’Orientale” odbyło się międzynarodowe spotkanie ERC Synergy project “The European Qur’an” (EuQu). Jego uczestnikami byli kierownicy naukowych projektów badawczych związanych z Koranem w Europie. Wśród grona prelegentów znaleźli się prof. Joanna Kulwicka-Kamińska i prof. Czesław Łapicz z Centrum Badań Kitabistycznych UMK. Prezentowany przez prelegentów grant „Tefsir” jest jedynym w Europie projektem obejmującym swym zakresem badania nad rękopiśmienną literaturą przekładową Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego (współcześnie Polski, Litwy i Białorusi), w tym nad XVI-wiecznym tłumaczeniem Koranu na język polski. Prezentacja zakresu badań toruńskiego Centrum spotkała się z dużym zainteresowaniem słuchaczy i zaowocowała zaproszeniem do kilku ośrodków naukowych m.in. w Niemczech, Hiszpanii i Rosji, celem wygłoszenia specjalistycznych wykładów.
Program
Promocja najnowszego przekładu Koranu na język polski: 6 marca 2019 r., Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu
Wydaliśmy Koran filomatów:
http://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2018-10-03/najstarsza-nieznana-wersje-polskiego-przekladu-koranu-wydadza-filolodzy-z-torunia/
http://kultura.dziennik.pl/ksiazki/artykuly/582418,koran-po-polsku-islam-muzulmanie-polski-przeklad-filolodzy-torun.html
https://www.dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/najstarsza-nieznana-wersje-polskiego-przekladu-koranu-wydadza-filolodzy-z-torunia
https://polandin.com/39302855/oldest-known-polish-translation-of-quran-to-be-published
https://www.wprost.pl/historia/10158311/koran-po-polsku-wydadza-najstarszy-nieznany-dotad-przeklad.html
IX Toruńska Noc Naukowców: 28 września 2018 r., TEFSIRY, KITABY, CHAMAIŁY, CZYLI … ISLAM PO POLSKU!
https://www.youtube.com/watch?v=50YO55OgKH4
VIII Toruński Festiwal Nauki i Sztuki: 22 kwietnia 2017 r., WIELOJĘZYCZNOŚĆ W KRAJU NAD WISŁĄ. MULTLINGVECO EN LANDO ĈE VISTULO
https://www.youtube.com/watch?v=aKl89kNXUh8