Fosa Staromiejska 3, 87-100 Toruń
tel.: +48 56 611 3510
e-mail: Dziekanat_Human@umk.pl

Granty pracowników


GRANTY REALIZOWANE


W poszukiwaniu alternatywnej poetyki przestrzeni: motywy kobiecości i środowiska w anglojęzycznej prozie rdzennych pisarek Ameryki Północnej XXI wieku

NCN, PRELUDIUM, 2020/37/N/HS2/01004
Kierownik projektu: mgr Julia Marta Siepak

Celem projektu jest zbadanie powiązań pomiędzy motywami przestrzeni, środowiska naturalnego oraz kobiecości w prozie XXI wieku autorstwa rdzennych pisarek pochodzących z Kanady oraz Stanów Zjednoczonych. Proponuję następujące hipotezy badawcze: (1) wybrane teksty literackie ukazują istotną relację pomiędzy kobietami a środowiskiem, podkreślając, że są one najbardziej narażone na przemoc kolonialną; (2) wybrana proza rdzennych pisarek, poprzez ukazanie złożonych mechanizmów opresji, stwarza alternatywę dla kolonialnego ujmowania przestrzeni. Projekt stanowi próbę odpowiedzi na następujące pytania badawcze:

(1) Jakie są związki pomiędzy środowiskiem a sytuacją rdzennych kobiet w krajach kolonizacji osadniczej, takich jak Kanada i Stany Zjednoczone? Jak są one przedstawione w wybranej literaturze?
(2) Jak rdzenne pisarki odnoszą się do aktualnych problemów związanych z degradacją środowiska naturalnego i niepewną pozycją kobiet?
(3) Jak relacje kobiet ze środowiskiem przedstawione w wybranych tekstach literackich zmieniają i kwestionują powszechne wyobrażenia przestrzeni?
(4) W jaki sposób zmiany w krajobrazie związane z urbanizacją oraz rozwojem przemysłu wpływają na sytuację kobiet w wybranych powieściach?
(5) W jaki sposób proza rdzennych pisarek w ostatnich latach wpisuje kwestie ochrony środowiska oraz problemy kobiet w ruch na rzecz dekolonizacji?

Powieści, które stanowią korpus projektu to Monkey Beach (2000), Son of a Trickster (2017) i Trickster Drift (2019) Eden Robinson, Birdie (2015) Tracey Lindberg, The Break (2016) Kathereny Vermette, Future Home of the Living God (2017) oraz The Night Watchman (2020) Louise Erdrich, The Marrow Thieves (2017) i Empire of Wild (2019) Cherie Dimaline oraz In the Night of Memory (2019) Lindy LeGarde Grover. Wymienione teksty literackie, pomimo rosnącej popularności w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, nie doczekały się jeszcze opracowań. Mój projekt zamierza wypełnić tę lukę w badaniach.

Wybrana metodologia czerpie z kilku dyscyplin naukowych, takich jak studia indygeniczne, feminizm, ekokrytyka oraz geografia społeczna. Interdyscyplinarna metoda badawcza pozwoli w najbardziej adekwatny i kompleksowy sposób zanalizować wskazaną problematykę, tj. kwestię powiązań pomiędzy przestrzenią, kobiecością oraz środowiskiem.

Współczesna sytuacja społeczno-ekonomiczna w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie sprawia, że wspomniany splot zależności zdaje się nadzwyczaj istotny. Postępujące zmiany klimatu kształtują współczesne wyobrażenia i skłaniają do poszukiwań bardziej zrównoważonych, alternatywnych postaw względem środowiska naturalnego. Jednocześnie, skala przemocy wobec rdzennych kobiet, przejawem której jest ruch społeczny dotyczący zaginionych oraz zamordowanych rdzennych kobiet i dziewcząt (MMIWG), oddziałuje na wrażliwość społeczną w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. Współczesne pisarki rdzennego pochodzenia odnoszą się do tych jakże istotnych kwestii w swoich powieściach – ich głos nie powinien być pomijany przez badaczy literatury. Z tego powodu, mój projekt proponuje systematyczną i komparatystyczną analizę współczesnej prozy rdzennych kobiet Ameryki Północnej.

Wyniki badań zostaną rozpowszechnione w postaci referatów konferencyjnych, serii artykułów w języku angielskim oraz monografii. Mogą one zainteresować nie tylko badaczy literatury, ale także pedagogów i naukowców w dziedzinie studiów indygenicznych, ekokrytyki, oraz feminizmu.


Sploty historii przemocy – wojna, opór i postkolonialna etyka upamiętniania w angielsko- i francuskojęzycznych powieściach pierwszo-wojennych XXI wieku

NCN, Opus 17, 2019/33/B/HS2/00019, 2020-2023
Kierownik projektu: dr hab. Anna Branach-Kallas, prof. UMK

Celem projektu jest zebranie materiałów, interpretacja i analiza porównawcza utworów literackich na temat pierwszej wojny światowej opublikowanych w XXI wieku w języku angielskim i francuskim, które ujmują wydarzenia z przeszłości z perspektywy oddziałów kolonialnych. Sformułowano następujące hipotezy badawcze: (1) autorzy interpretowanych powieści i opowiadań ilustrują traumę będącą wynikiem wojny, która jednocześnie staje się ważnym punktem odniesienia dla procesów tożsamościowych w XXI wieku; (2) autorzy ukazują ciągłość pomiędzy I wojną a wcześniejszymi i późniejszymi wybuchami przemocy; (3) ponadto, w świecie przedstawionym tych utworów, I wojna światowa funkcjonuje jako katalizator walki o niepodległość w różnych częściach Imperium Brytyjskiego i Francuskiego. Nasuwa się szereg pytań: W jaki sposób wybrani autorzy przedstawiają doświadczenie kolorowych żołnierzy podczas wojny? Czy upamiętniając wydarzenia sprzed stu lat dążą do wybaczenia i zapomnienia, czy, wręcz przeciwnie, zbiorowa amnezja budzi w nich sprzeciwa katastrofa wojenna opór i bunt? Jakie obszary działań wojennych poza frontem zachodnim pojawiają się w tej literaturze? Jak analizowani autorzy ustosunkowują się do spuścizny stereotypów kolonialnych?Korpus, który udało się do tej pory zgromadzić składa się z dziesięciu tekstów opublikowanych we Francji, Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Republice Południowej Afryki i Algierii w (szeroko rozumiane) stulecie wojny: Three Day Road (2005) Josepha Boydena, „Uriah’s War” (2014) Andrei Levy, A God in Every Stone (2014) Kamili Shamsie, Blue Ravens: Historical Novel (2014) Geralda Vizenora, Dancing the Death Drill (2017) Freda Khumalo, Le temps de la douleur (2003) Bahii Kiared, Galadio (2010) Didier Daeninckxa, Le bataillon créole (guerre de 1914-1918) (2013) Raphaëla Confianta, Souviens-toi de moi (2014) Martine Laffon oraz Frère d’âme (2018) Davida Diopa. Wybrana metodologia opiera się na badaniach postkolonialnych, komparatystycznych i trauma studies. Zagadnienia związane z pamięcią kulturową zostaną ujęte w perspektywie transkulturowej. Taki interdyscyplinarny aparat teoretyczny pozwoli wyjaśnić, dlaczego i w jaki sposób trauma I wojny jest ważnym punktem odniesienia dla tożsamości postkolonialnych w różnych kontekstach kulturowych sto lat później. Stulecie Wielkiej Wojny stało się pretekstem do wyłonienia się nowych form upamiętniania. Sto lat po jej zakończeniu, I wojna jest przedmiotem nowych interpretacji, które mają głęboki potencjał etyczny i afektywny. Co istotne, w latach poprzedzających rocznicę, a także w samo stulecie działań wojennych, pojawił się szereg powieści, które ukazują doświadczenie wojenne z perspektywy wojsk i społeczności kolonialnych. Teksty te nie doczekały się jeszcze krytycznego opracowania. Projekt będzie zatem stanowił pierwszą analizę porównawczą literatury postkolonialnej w języku angielskim i francuskim opublikowaną w XXI wieku. Perspektywa porównawcza pozwoli zidentyfikować splot podobieństw i różnic w traumatycznym doświadczeniu wojennym różnych grup etnicznych i rasowych, a także pomiędzy wcześniejszymi i późniejszymi konfliktami, które są zilustrowane w tych utworach, jak i w sposobach ich obrazowania. Wyniki badań, przedstawione w postaci referatów konferencyjnych, monografii w języku angielskim oraz serii artykułów, powinny zainteresować naukowców i studentów zajmujących się literaturą postkolonialną w języku angielskim i francuskim, historyków oraz kulturoznawców.


Nauka o ewolucji języka – stan badań i znaczenie dla badań nad językiem

NCN, SONATA BIS, 2019/34/E/HS2/00248, 2020-2023
Kierownik projektu: dr hab. Sławomir Wacewicz, prof. UMK

Pytanie o początki języka jest niewątpliwie jednym z najbardziej zasadniczych i jednocześnie najtrudniejszych do rozwikłania zagadnień w zachodniej tradycji intelektualnej. Zostało one sformułowane już w starożytności i od tamtej pory inspirowało religię i filozofię, w niektórych epokach, przede wszystkim Oświeceniu, stając się osią dla refleksji nad innymi fundamentalnymi pytaniami, np. o naturę człowieka. Jednak w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX wieku namysł nad początkami języka został zdegradowany do sfery mitologii i teologii. W ciągu kilku ostatnich dekad zintensyfikowano badania na tym polu, co odzwierciedlają sukcesy o charakterze interdyscyplinarnym (np. w badaniach nad kulturową ewolucją nowych systemów komunikacyjnych), porównywalne do sukcesu neuronauk jako przedsięwzięcia międzydziedzinowego. Dzięki takiemu rozwojowi badań ewolucja języka coraz częściej jest uznawana za niezależny program naukowy, posiadający cechy właściwe pełnoprawnej nauce. Jednak tego rodzaju meta-refleksja, obecna w tej dziedzinie od niedawna, jak dotąd składała się z cząstkowych i intuicyjnych analiz. Do tej pory nie podjęto żadnego systematycznego badania nad tą dziedziną. Projekt zakłada przeprowadzenie pierwszej kompleksowej, meta-naukowej analizy obszaru badań, który nazywamy Nauką o Ewolucji Języka, w celu:

  • opisania Nauki o Ewolucji Języka jako nauki,
  • ustalenia jej związków z językoznawstwem.

Badanie komunikacji internetowej z perspektywy psycholingwistycznej

NCN, Preludium 17, 2019/33/N/HS2/00541, 2020-2022
Kierownik projektu: mgr Marek Placiński

Internet stał się jednym z najważniejszych sposobów porozumiewania się między ludźmi. To stwierdzenie jest jeszcze bardziej trafne w przypadku konwersacji, które prowadzimy przez różnego rodzaju komunikatory językowe, w których głównie posługujemy się tekstem, a nie mową. Mimo swojej popularności, tekstowa komunikacja internetowa zasadniczo różni się od „tradycyjnych” rozmów twarzą w twarz: często cechuje ją fragmentaryczność, wysyłanie wiadomości w mniejszych fragmentach oraz mnogość nieporozumień. Taki stan wynika z wielu technicznych ograniczeń, które napotykamy w komunikacji internetowej. Niniejszy projekt zakłada, że tekstowa komunikacja różni się nie tylko ze względu na ograniczenia techniczne, ale również ze względu na presje na rozumienie i wytwarzanie zdań. W celu weryfikacji powyższego stwierdzenia, należy podjąć tematykę rozmów internetowych z perspektywy psycholingwistycznej: dziedziny badań, która między innymi zajmuje się tematyką mechanizmów zawiadujących rozumieniem i tworzeniem zdań. Z tego względu, że w centrum zainteresowań projektu znajdują się rozmowy online, jako ramy teoretycznie przyjmiemy interaktywny model dopasowania (ang. interactive alignment model) sformułowany przez Pickeringa i Garroda (2004). Model ten zakłada, że rozmówcy są w stanie porozumieć się w konwersacji, ponieważ dochodzi w niej do dopasowania reprezentacji językowych, co jest wynikiem torowania składniowego i leksykalnego. Wybraliśmy tematykę rozmów internetowych przede wszystkim ze względu na ich rosnącą popularność, ale również ze względu na brak perspektyw psycholingwistycznych w badaniach tekstowych rozmów internetowych. Celem eksperymentów zaplanowanych w celu zrealizowania projektu jest sprawdzenie, czy model dopasowania przystaje do tekstowych rozmów internetowych i czy jest w stanie wyjaśnić ich naturę. Projekt zakłada również zbadanie, czy wysyłanie wiadomości w mniejszych częściach jest spowodowane łatwiejszym ich zrozumieniem. Nadrzędnym celem eksperymentów jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy komunikacja internetowa wyłoniła się w kształcie, w jakim ją znamy obecnie, ze względu na ludzką zdolność do produkcji i rozumienia języka, które są ograniczone przez medium.


Milenium. Obchody rocznicy chrztu w Europie Środkowej i Wschodniej – analiza porównawcza

NCN, Opus 16, 2018/31/B/HS2/02917, 2019-2022
Kierownik projektu: dr hab. Adam Kola, prof. UMK

Celem planowanych badań jest nakreślenie kulturowej historii obchodów milenijnych w Czechosłowacji (1929), Polsce (1966), Jugosławii (lata 70.-80. XX wieku) i ZSRR (1988). Projekt jest odpowiedzią na istotne braki w literaturze dotyczącej XX-wiecznej historii Europy Środkowej i Wschodniej, która poza pojedynczymi i rozproszonymi opracowaniami (pisanymi z perspektywy narodowej i krajowej; a i te dalekie są od wyczerpania tematu), nie podejmuje porównawczego opracowania tego tematu. Jest to tym bardziej zaskakujące, że były to wydarzenia masowe, kulturotwórcze, ważne z punktu widzenia re-konstruowania tożsamości kolektywnych, jak również obecne w wielu krajach tej części Europy. Projekt ma na celu umieszczenie obchodów millenijnych w szerokiej perspektywie teoretycznej, uwzględniającej kulturoznawstwo (zwłaszcza niewykorzystane w tym kontekście badania wizualne) oraz badania historyczne (w tym analizę archiwaliów i materiałów publikowanych). W projekcie zostanie podjęta refleksja nad przyczynami organizacji obchodów zarówno państwowych, jak i religijnych, rolą w społeczeństwach poszczególnych krajów, religijnymi i pozareligijnymi czynnikami kształtującymi obchody oraz sporami historycznymi i światopoglądowymi generowanymi przez te wydarzenia (m.in. wpisanie obchodów millenijnych w tzw. spór o sens czeskiej historii w Czechosłowacji; alternatywne obchody tysiąclecia państwa polskiego zorganizowane przez partię komunistyczną w Polsce wobec kościelnych obchodów chrztu państwa polskiego; walka o prymat chrześcijaństwa zachodniego i wschodniego między Chorwatami a Serbami w Jugosławii; spór o ciągłość tradycji sięgającej Rusi Kijowskiej między Rosją a Ukrainą w ramach ZSRR). Dzięki przeprowadzeniu kwerend archiwalnych i bibliotecznych zostaną zgromadzone materiały pisane (dokumenty państwowe, kościelne czy cerkiewne, partyjne i in.; druki ulotne, materiały propagandowe, kościelne, publikacje okolicznościowe itd., w dużej mierze jeszcze nie zbadanych), wizualne (zdjęcia, plakaty, audycje telewizyjne i kroniki filmowe, lecz również wizualne odwołania do przeszłości wykorzystywane w trakcie obchodów np. stroje wojów i rycerzy średniowiecznych itp.; heraldyka narodowa, symbolika religijna itd.) i dźwiękowe (audycje radiowe i in.), służące analizie i interpretacji obchodów millenijnych w poszczególnych krajach. Opracowanie materiałów w formie monografii w języku angielskim oraz serii artykułów naukowych przyczyni się do opracowania tak ważnego w perspektywie Europy Środkowej i Wschodniej tematu, lecz także kontekstów politycznych, społecznych i kulturowych.


Narracje życiowe współczesnych artystek wizualnych

NCN, Miniatura 3, 2019/03/X/HS2/00636, 2019-2020
Kierownik projektu: dr Karolina Sikorska

Projekt dotyczy badań wstępnych, służących rozpoznaniu i opisaniu kategorii organizujących narracje o życiu wybranych współczesnych polskich artystek wizualnych, działających w różnych obszarach. Opiera się na 5 wywiadach narracyjnych. Celem tego projektu badawczego jest zdobycie wiedzy, jakie sytuacje, podmioty, wartości, instytucje czy idee artystki umieszczają w swoich opowieściach o stawaniu się/byciu artystką. Rozważając te kwestie, rozpoznajemy specyfikę „kobiecych” momentów przełomowych w formowaniu się tożsamości artystycznej kobiet, czy takie sytuacje w ogóle istnieją, wobec czego artystki się określają, jak życie prywatne przeplata się z zawodowym i jakie ma to znaczenie dla „robienia sztuki”. Interesujące poznawczo jest również określenie przez artystki istotnych dla nich samych kategorii dyskursu publicznego, estetycznego czy artystycznego, oddziałujących na ich życie. W ramach badania przyjrzymy się też artystycznym narracjom pod względem ich budowy: jak są wytwarzane, czy te historie są budowane linearnie, w jaki sposób podkreśla się momenty sprawcze, jaką rolę w opisie autobiograficznym odgrywają metafory i metonimie. Inspirując się rozważaniami Kirsten Hastrup (K. Hastrup, Droga do antropologii, 2008), chcemy dowiedzieć się także, na ile kobiece opowieści są spójne, a w jakich sytuacjach tekst „się rwie”. I co więcej: jak kulturowe usytuowanie artystek wpływa zarówno na treść, jak i sposób budowania przez nie opowieści o swoim życiu i pracy (J. Okely, Konteksty upłciowionych tekstów. Przykłady antropologiczne z minionych dekad, 2014).


Zasób frazeologiczny gwary staroobrzędowców w Polsce

NCN, Preludium 15, 2018/29/N/HS2/01903, 2019-2022
Kierownik projektu: dr Magdalena Grupa-Dolińska

Celem projektu jest analiza zasobu frazeologii, notowanej współcześnie w rosyjskiej gwarze staroobrzędowców w Polsce. Projekt skupia się przede wszystkim na zbadaniu pochodzenia zarejestrowanych frazeologizmów, ponieważ dotychczasowe analizy wykazały, że oprócz rosyjskich konstrukcji w gwarze staroobrzędowców występują także frazeologizmy pochodzące z języka polskiego, niemieckiego i białoruskiego. Nadrzędnym celem projektu jest ustalenie, jaką część zgromadzonego zasobu stanowić będą jednostki frazeologiczne o rodzimej rosyjskiej proweniencji, a jaką – jednostki przejęte z innych języków w czasie migracji lub już po osiedleniu się staroobrzędowców. Tym samym, po zakończeniu projektu możliwa będzie odpowiedź na pytanie, czy frazeologia gwary staroobrzędowców w Polsce jest wciąż rosyjska? Inspirację dla niniejszego projektu stanowi nietypowa sytuacja językowa ,,polskich” staroobrzędowców – stałe współistnienie dwu, a w przypadku staroobrzędowców mazurskich (historycznie) trzech, kodów językowych w obrębie jednej wspólnoty, które wzajemnie się przenikają, z wyraźną przewagą wpływów polskich na rosyjską gwarę. Na sytuację językową starowierców wpłynęły także skomplikowane losy tej diaspory – przebyte wieloetapowe migracje poskutkowały pojawieniem się w ich rodzimej gwarze obcych elementów językowych (adekwatnych terenom, przez które migrowali oraz na których osiedli): polskich, białoruskich i litewskich w przypadku regionu suwalsko-augustowskiego, oraz polskich i niemieckich w przypadku ośrodka mazurskiego.


Pantonima w ewolucji języka: potencjał ekspresywny i cechy strukturalne aktów mimezy cielesnej

NCN, Opus 14, 2017/27/B/HS2/00642, 2018-2021
Kierownik projektu: dr hab. Przemysław Żywiczyński, prof. UMK

Pantomima kojarzy nam się zwykle z gatunkiem teatralnym lub grą w kalambury. Jednak obecnie w świecie nauki przypuszcza się, że pantomima z dużym prawdopodobieństwem mogła stanowić istotne ogniwo w procesie ewolucyjnego powstania języka. Na przykład jedną z istotnych cech pantomimy jest to, że jest zrozumiała w naturalny sposób, dzięki czemu pozwala skutecznie porozumieć się nawet ludziom, którzy, pochodząc z różnych kultur, nie posiadają wspólnego języka. Pytanie o pochodzenie języka jest jednym z najbardziej fundamentalnych, a jednocześnie intrygujących pytań dla całej zachodniej tradycji intelektualnej. W opinii niektórych badaczy zagadnienie to jest „najtrudniejszym problemem współczesnej nauki”, natomiast najważniejsi przedstawiciele ewolucji języka – interdyscyplinarnego pola badawczego, które bezpośrednio podejmuje ten problem – uważają, że komunikacja pantomimiczna stanowiła jedno z wczesnych stadiów wyłaniania się języka. Dążąc do systematycznej oceny tego stanowiska, udzielimy odpowiedzi na szereg bardziej szczegółowych pytań o naturę pantomimy, zakres jej siły ekspresyjnej oraz potencjał przekształcenia w inne – bliższe językowi – formy komunikacji. Czy pantomima pozwala samoistnie – a więc bez użycia dodatkowych środków wyrazu, takich jak komentarz językowy, czy obrazkowy – wyrazić skomplikowane znaczenia? Czy pantomima wykonywana w tak zwanym „łańcuchu transmisyjnym” (kolejno od osoby do osoby na zasadzie „głuchego telefonu”) będzie stawała się coraz prostsza i skuteczniejsza w komunikacji? Czy wielokrotne powtarzanie takich komunikatów doprowadzi do wyłonienia się pewnej rudymentarnej struktury – na przykład określone gesty zaczną pełnić role zbliżone do tych jakie pełnią części zdania? Ekspresja pantomimiczna ujawnia się w wielu różnorakich zachowaniach komunikacyjnych człowieka – jej elementy obecne są między innymi w komunikacji międzykulturowej, grach towarzyskich, widowiskach i przedstawieniach czy ceremoniach. Jest więc ona zjawiskiem wieloaspektowym, którego badanie wykracza daleko poza zakres jednej dyscypliny naukowej. Do podjęcia tej tematyki powołany zostanie interdyscyplinarny zespół, którego kompetencje obejmują metody badawcze językoznawstwa i semiotyki, ale także teatrologii i teorii literatury, czy wreszcie psychologii eksperymentalnej i badań nad gestami. Rdzeniem projektu jest plan badań eksperymentalnych, w których nagramy komunikację pantomimiczną, która będzie wykonywana w szeregu różnych warunków i specjalnie zaaranżowanych sytuacji. Zebrany materiał zostanie następnie poddany analizom w celu ustalenia powtarzających się w nim charakterystycznych wzorów ruchowych. Będzie on również stanowić bodziec do użycia w badaniach nad przetwarzaniem komunikatów pantomimicznych.


Tefsir – projekt filologiczno-historycznego opracowania oraz krytycznego wydania tzw. tefsiru Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego z 2. połowy XVI w. (pierwszego przekładu Koranu na język polski). Część druga

NPRH, Dziedzictwo Narodowe, 0319/NPRH5/H22/84/2017, 2017-2021
Kierownik projektu: dr hab. Joanna Kulwicka-Kamińska, prof. UMK

Realizowany projekt badawczy NPRH pod roboczą nazwą TEFSIR ma charakter interdyscyplinarny i międzynarodowy. Biorą w nim udział specjaliści (orientaliści – arabiści i turkolodzy, slawiści – poloniści i białoruteniści, historycy, politolodzy) z kilku ośrodków naukowych w Polsce (Toruń, Poznań, Łódź, Białystok), a także badacze z Uniwersytetu Wileńskiego, Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego, Uniwersytetu w Ankarze i Narodowego Uniwersytetu “Akademia Ostrogska”. Zespół wykonawców liczy 12 osób.

Celem projektu jest wprowadzenie do świadomości społecznej oraz do obiegu naukowego oryginalnego źródła filologicznego, jakim jest piśmiennictwo religijne muzułmanów Wielkiego Księstwa Litewskiego (dalej: WKL), wraz z pierwszym, dokonanym już w XVI wieku, słowiańskim (polskim) przekładem Koranu. Przekład ten – z uzasadnionych przyczyn zwany tefsirem – źródłowo dokumentuje cywiliza­cyjno-kulturową rangę dwóch słowiańskich języków – polskiego i (biało)ruskiego, które dały początek tak zwanej polszczyźnie północnokresowej.


Przełączanie kodów w warunkach polsko-rosyjskiego bilingwizmu w polskiej wyspie językowej na Syberii (wieś Wierszyna k/Irkucka)

NCN, Opus 12, 2016/23/B/HS2/01200, 2017-2021
Kierownik projektu: dr hab. Michał Głuszkowski, prof. UMK

Projekt jest próbą szczegółowej charakterystyki zjawiska przełączania kodów pomiędzy dwoma słowiańskimi językami – rosyjskim i polskim lub, dokładniej – pomiędzy standardowym językiem rosyjskim i małopolską gwarą. Wieś Wierszyna stanowi specyficzną społeczność, ponieważ została założona przez dobrowolnych osadników z zaboru rosyjskiego w 1910 r., 130 km na północ od Irkucka. Ze względu na swoje położenie ok. 6000 km od rodzimych terenów wierszyńska wspólnota jest wsypą językową, czyli skupiskiem ludności oderwanym od swojego ,,kontynentu językowego”, czyli Polski. Analiza sytuacji językowej potomków polskich osadników na Syberii wykaże, w jaki sposób zjawisko przełączania kodów jest uzależnione od czynników społecznych (wiek, płeć, wykształcenie, zawód, stosunek do tradycji, pozycja społeczna) oraz lingwistycznych (kontakt zachodniosłowiańskiego dialektu ze wschodniosłowiańską odmianą standardową). Projekt ten jest pierwszą tak szeroko zakrojoną analizą CS w warunkach kontaktu języków słowiańskich.


GRANTY ZAKOŃCZONE


Biskup wczesnochrześcijański jako polemista. Strategie retoryczne w listach polemicznych św. Augustyna

NCN, Sonata 9, 2015/17/D/HS2/01238 , 2016-2020
Kierownik projektu: dr Rafał Bogusław Toczko

Św. Augustyn, biskup Hippony był postacią, której wpływ na kształt i losy kultury Zachodu jest trudny do przecenienia. Z kolei fakt, że posiadamy dostęp do zbioru korespondencji św. Augustyna składającego się z nieco ponad 300 listów pisanych w latach 386-430, jest dla badaczy zarówno darem jak i wyzwaniem. Biskup Hippony nie był myślicielem samotnym, tworzącym w próżni, ale pełnym energii uczestnikiem współczesnych mu sporów, tworzącym swoje koncepcje w kontekście polemik, towarzyszących mu od początku do końca biskupiej kariery. Jego listy stanowią doskonałe świadectwo tego zaangażowania, ponieważ były często głównym medium tych polemik.
Listy antyczne, w niedawnej publikacji Tom Standage porównał w sposób tyleż efektowny, co trafny do mediów społecznościowych, wskazując na ich publiczny charakter i względną prędkość oddziaływania na opinię publiczną. Osoby o takim autorytecie jak biskup Hippony mogły spodziewać i spodziewały się, że ich listy będą kopiowane, odpisywane we fragmentach, publicznie odczytywane, a więc odegrają dużą rolę w kształtowaniu sądów mieszkańców Cesarstwa Rzymskiego. Jeszcze zanim został biskupem Augustyn stał się jednym z bohaterów zbiorowej wyobraźni. Pochodzący z niewielkiej miejscowości Tagaste, położonej w odległej i niewiele znaczącej z punktu widzenia Rzymianina północno-afrykańskiej prowincji, urodzony w niewiele znaczącej rodzinie, dzięki swoim talentom i wsparciu przyjaciół został nauczycielem retoryki w Kartaginie, Rzymie, by awansować na zaszczytne stanowisko retora cesarskiego w Mediolanie. W świecie, w którym wykształcenie retoryczne było dużo wyżej cenione niż dziś, Augustyn osiągnął ogromny sukces i stał na progu jeszcze większej kariery na dworze cesarskim, z której jednak nagle zrezygnował przyjmując chrzest, zostając mnichem, a później biskupem. Jednak jego wybitne wykształcenie retoryczne i autorytet spowodowały, że jego biskupi głos w wielu kontrowersjach i sporach stał się słyszalny i rozpoznawalny w całym cesarstwie, wpływając na kształt chrześcijańskiej kultury późnego antyku. W toku swojego życia biskupiego Augustyn polemizował z poganami, heretykami (manichejczykami, arianami i pelagianami) oraz ze schizmatykami (donatystami). Jako były nauczyciel retoryki, piszący dla publiczności znakomicie obeznanej z teorią i praktyką mów sądowych i popisowych, a także z polemikami filozofów, Augustyn stosował świadomie różnorodne środki perswazji. Właśnie dlatego zbadanie strategii retorycznych stosowanych w jego polemicznych listach jest zadaniem istotnym i domagającym się kompleksowego zbadania i publikacji i dlatego w moim projekcie chcę zająć się tą problematyką.
Wśród szczegółowych problemów badawczych wysuwających się na plan pierwszy na wstępie badań najważniejsze i najciekawsze wydają mi się strategie konstruowania sytuacji polemicznej. Św. Augustyn w oczywisty sposób odwołuje się do kultury klasycznej poszukując sposobów wyrazu, które zjednywałyby mu uczestników debaty. Do tych środków należy budowa własnego wizerunku i autorytetu z jednej, a portretowanie przeciwników polemik z drugiej strony. Również upodobnianie polemik chrześcijańskich do praktyki kontrowersji znanych z tradycji retoryki sądowej oraz agonistyki filozoficznej odgrywa rolę perswazyjną. Tak zarysowane badania mogą doprowadzić do stworzenia wielowątkowej i kompleksowej publikacji prezentującej specyfikę sztuki perswazji św. Augustyna z jego listów polemicznych.


Translingwalizm w procesie transferu wiedzy: casus polskich intelektualistów w Stanach Zjednoczonych

NCN, Miniatura 1, 2017/01/X/HS2/01721, 2018-2019
Kierownik projektu: dr Adam Kola

Badania dotyczą jednego z kluczowych zagadnień dotyczących rozwoju wiedzy – transferu wiedzy. O ile zazwyczaj definiuje się transfer wiedzy w kategoriach zarządzania organizacją (transfer z jednej części organizacji do drugiej), współcześnie zaś pojęcie to jest wykorzystywane do opisu sytuacji przenoszenia wiedzy (efektów, wyników badań) z sektora badawczego do biznesu (aplikacji wyników badań), o tyle w niniejszym projekcie transfer następuje z jednej kultury do drugiej (np. z jednej kultury narodowej do innej, z jednej tradycji funkcjonowania uniwersytetu do drugiej, z jednego systemu prawnego do drugiego, a nade wszystko – z jednego języka do drugiego). Kluczowe w badaniach jest opisanie realnych mechanizmów transferu wiedzy, do czego niezbędna jest dogłębna kwerenda archiwalna, która pozwoli pokazać nie tylko oficjalny wymiar funkcjonowania nauki (instytucje, wyniki badań, publikacje), lecz również to, co ukryte, zatem nieoficjalne w procesie transferu wiedzy. Przyjęto roboczo, że język – jako znaczące medium transferu wiedzy – odgrywa istotną rolę w tym procesie, zaś jego zmiana (np. z języka polskiego na angielski) ma poważne reperkusje w procesie produkcji wiedzy. Wcześniejsze badania dot. m.in. Manfreda Kridla, Czesława Miłosza, Józefa Wittlina czy Romana Jakobsona, pokazały, że w zakresie humanistyki odgrywa to niebagatelną rolę. Zatem korzystając z własnego zaplecza filologicznego, dotychczasowych badań w zakresie kulturowej historii nauki (poza literaturoznawstwem i historiografią, m.in. medycyny), a także z doświadczenia w kwerendach archiwalnych, zakłada się, że badania w zakresie transferu wiedzy na przykładzie trzech naukowców z odmiennych niż humanistyka dyscyplin (ekonomia, matematyka, medycyna), pozwoli pokazać mechanizm transferu wiedzy, w tym sensie – odkryć nową, nieznaną wiedzę w tym zakresie. Odkrywając zaś językowo zapośredniczony mechanizm, pokazujemy podstawy procesu transferu wiedzy. W projekcie wskazano na dwie sondażowe kwerendy archiwalne: jedną na University of Chicago dot. amerykańskiej działalności ekonomisty Oskara Langego oraz matematyka Antoniego Zygmunda, drugą w National Library of Medicine w Bethesda, Maryland, dot. prac lekarza – Ludwika Grossa.


Trauma kulturowa I wojny światowej we współczesnej literaturze brytyjskiej, francuskiej i kanadyjskiej

NCN, Opus 6, 2013/11/B/HS2/02871, 2014-2018
Kierownik projektu: dr hab. Anna Branach-Kallas, prof. UMK

Celem projektu jest zebranie materiałów oraz analiza porównawcza wizji I wojny światowej w literaturze Wielkiej Brytanii, Francji i Kanady ostatnich czterdziestu lat. Od lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia zaobserwować można wielki powrót tematyki Wielkiej Wojny w literaturze pięknej tych krajów.  Nasza hipoteza badawcza opiera się zatem na założeniu, iż Wielka Wojna nadal jest źródłem traumy kulturowej w wyobraźni zbiorowej Brytyjczyków, Francuzów i Kanadyjczyków, a w swych wizjach artystycznych pisarze usiłują znaleźć różnorakie sposoby przepracowania traumy oraz upamiętnienia i odkupienia cierpienia wywołanego przez globalny konflikt lat 1914-1918.


Dokumentacja rosyjskiej gwary staroobrzędowców w północno-wschodniej Polsce – internetowa baza danych

NCN, Opus 1, 2011/01/B/HS2/00505, 2011-2015
Kierownik projektu: dr hab. Michał Głuszkowski

Projekt powstaje w ramach prowadzonych przez pracowników i doktorantów Instytutu Filologii Słowiańskiej UMK badań rosyjskiej gwary staroobrzędowców mieszkających w Polsce. Pierwsza część projektu, związana z gromadzeniem materiału językowego jest obecnie bardzo zaawansowana i wymaga jedynie uzupełnienia, ponieważ kierowany przez prof. Stefana Grzybowskiego zespół dysponuje już korpusem ok. 400 godzin nagrań, zapisanych podczas 11 ekspedycji do miejscowości zamieszkanych przez staroobrzędowców w woj. podlaskim i warmińsko-mazurskim, nagraniami z lat 1950-70. (ok.120 godzin) udostępnionymi przez prof. Irydę Grek-Pabisową i prof. Irenę Maryniakową Instytut Slawistyki PAN), a także nagraniami z lat 1970. (ok. 20 godzin). Znaczna partia nagrań wymaga oczyszczenia i dygitalizacji. Część druga zakłada utworzenie bazy danych, zawierającej transkrypcje zapisanych nagrań w połączeniu z plikami nagrań, a także ze szczegółowymi danymi socjolingwistycznymi informatorów. Materiał gwarowy pochodzący od informatorów, którzy wyrazili zgodę na upublicznienie zapisów ich gwary, zostanie udostępniony w internetowej wersji bazy danych. W części trzeciej projektu planowane jest wydanie wybranych tekstów gwarowych polskich starowierców w postaci publikacji zwartej. Efektem końcowym badań jest udostępnienie materiału badawczego w postaci wydania i opracowania tekstów gwarowych i cyfrowej bazy danych zamieszczonej w Internecie i tym samym umożliwienie badaczom gwar i języków mniejszościowych wglądu w szczegółowe zjawiska zachodzące przy kontaktach gwary wyspowej z językiem otoczenia. Drugim istotnym efektem jest rejestracja narastania zmian zachodzących w tej zanikającej i/lub modyfikowanej pod wpływem polszczyzny gwarze.


Dni Języka Polskiego w Kaliningradzie. W kręgu sztuki i filozofii

NAWA, Program “Promocja języka polskiego”, nr wniosku: PJP/PJP/2019/1/00019
Kierownik projektu: dr hab. Małgorzata Gębka-Wolak, prof. UMK

Projekt ma na celu promowanie języka polskiego i wiedzy o polskiej historii i kulturze w środowisku rosyjskojęzycznym poprzez organizację imprez popularyzatorskich odbywających się w ciągu tygodnia w Kaliningradzie, które tematycznie będą nawiązywać do spuścizny artystycznej i naukowej dwóch ustanowionych przez Sejm RP patronów roku 2020: malarza T. Axentowicza i filozofa R. Ingardena. Imprezy kulturalne zostaną uzupełnione przez przedsięwzięcia dydaktyczno-naukowe (seminaria, warsztaty publikacje).
Działania zaplanowane w projekcie to:
1) dyktando multimodalne z tekstem nawiązującym do twórczości T. Axentowicza, opracowanym na 2 poziomach zaawansowania językowego, otwarte dla studentów i wszystkich miłośników polszczyzny (na IKBFU, przyg. przez IKBFU);
2) otwarte wykłady na IKBFU, przygotowane przez pracowników UMK i IKBFU (dla studentów i absolwentów IKBFU oraz wszystkich chętnych), tematy: Twórczość T.  Aхentowicza; Wybitni polscy malarze; Ponadczasowe aspekty myśli R. Ingardena; Wpływ R. Ingardena na rozwój teorii literatury;
3) referaty i warsztaty z zakresu metodyki nauczania języka polskiego jako obcego na UMK i IKBFU, m.in. sztuka w nauczaniu języka polskiego jako obcego, trudności studentów rosyjskojęzycznych w akwizycji języka polskiego jako obcego (przyg. UMK i IKBFU);
4) konkurs wystąpień publicznych Paint Talks na najlepsze przemówienie związane z polskim malarstwem (dla studentów IKBFU, organizacja IKBFU z UMK);
5) międzynarodowy konkurs esejów, skierowany do uczących się języka polskiego na zagranicznych polonistykach, na tematy związane ze sztuką i filozofią (organizacja UMK i IKBFU);
6) gra terenowa o polskim malarstwie (realizacja na IKBFU, w placówkach edukacyjnych Obwodu kaliningradzkiego z nauczaniem języka polskiego i w ośrodkach polonijnych zadania IKBFU i UMK);
7) publikacja rezultatu projektu (referatów, wykładów, nagrodzonych prac studentów).

Rezultatem programu będzie pogłębienie wiedzy o polskiej kulturze i zachęcenie do podejmowania studiów z języka polskiego na UMK. Projekt przyczyni się do budowania pozytywnego wizerunku Polski w kraju z nią sąsiadującym oraz wesprze jakość nauczania języka polskiego na partnerskim uniwersytecie.